چگونه ماهواره ببينيم؟

مردم معتقدند زمين تنها يک قمر دارد و آن هم همان ماه سفيد رنگي است که شب ها در آسمان مي بينيم. اما واقعيت اين است که زمين بيش از هزار قمر دارد! با پيشرفت علمِ بشر و شروع فعاليت هاي فضايي، زمين صاحب قمرهاي مصنوعي بسياري شده است. قمرهايي که هر شب از بالاي سر ما عبور مي کنند، ولي افراد کمي متوجه حضور آن ها در پهنه ي بي کران آسمان مي شوند.

همه کساني که تماشاي آسمان شب و ستاره ها را شروع مي کنند در ابتداي کار فهرستي از اجرامي نظير ماه و سيارات، خوشه هاي ستاره اي و سحابي ها و شايد چند کهکشان آماده مي کنند. اما به جز اين موارد ماهواره ها يا همان قمرهاي مصنوعي که هر شب به دور زمين در حال گردش هستند هم يکي از چيزهايي است که مي توان آن ها را در آسمان رصد کرد.


عده بسياري قادر به تشخيص هواپيماها، شهاب ها و ماهواره ها در آسمان نيستند. قبل از اين که به توضيح چگونگي رصد ماهواره ها بپردازيم بهتر است به طور مختصر تفاوت اين سه نقطه نوراني را در آسمان مطرح کنيم.

 

 اگر در يک شب تاريک چشم به آسمان دوخته باشيد معمولا با 4 نوع جرم نوراني رو به رو مي شويد:

نقاط نوراني ثابت : اين نقاط نوراني همان ستارگان يا سياراتي هستند که در پهنه آسمان قرار گرفته اند. البته اجرام اعماق آسمان مانند سحابي ها نيز در اين دسته جاي دارند.

نقاط نوراني متحرک که چشمک مي زنند: اين نقاط نوراني متحرک هواپيماهايي هستند که از رصدگاه شما قابل رويت هستند.

نقاط نوراني متحرک ( بدون چشمک و با سرعت معمولا يکنواخت): اين نقاط در واقع ماهواره هايي هستند که بر فراز محل اسکان شما در حال چرخش به دور زمين هستند.

نقاط نوراني که از خود رد بر جاي مي گذارند: اين رد درخشان که بسيار سريع در محدوده اي از آسمان عبور مي کند يک شهاب است که در اثر اصطکاک با جو زمين مي سوزد.

 

چگونگي رصد

بهترين زمان براي رصد قمرهاي مصنوعي يا ماهواره هاي مدار گرد زمين، هنگام غروب خورشيد و بلافاصله پس از آن و همچنين اندکي پيش از طلوع خورشيد است. در اين زمان ها، هر چند رصدگر در تاريکي شب به سر مي برد، ماهواره ها که در فاصله ي دوري از بالاي سر ما در مدارهاي مشخص خود در گردش اند هنوز از پرتوهاي درخشان خورشيد بهره مندند و در روشنايي به سر مي برند. در واقع به سبب اين که آن ها در بالاي جو زمين قرار دارند مي توانند نور خورشيد را به ساکنان زمين که در تاريکي فرو رفته اند بازتاب کنند. اين کار دقيقا مانند اتفاقي است که براي ماه مي افتد. ماه نيز با توجه به شرايط قرار گيري اش در مدار زمين نور خورشيد را از سطح خود به سوي زمين بازتاب مي کند.

مهم ترين ويژگي رصد ماهواره ها اين است که براي رويت آن ها نيازي به تلسکوپ يا دوربين دوچشمي نداريد و تنها دانستن موقعيت آن ها و داشتن يک آسمان صاف کفايت مي کند. توجه داشته باشيد که هميشه سمت مقابل خورشيد را نظاره کنيد يعني در هنگام غروب خورشيد، مشرق و در هنگام طلوع، مغرب را نگاه کنيد. البته به دليل وجود گرد و غبار محلي و آلودگي هاي نوري و ... بهتر است هميشه، سي درجه بالاي افق را مورد کنکاش قرار بدهيد.

 

قمرهاي مصنوعي زمين معمولا در جهات زير حرکت مي کنند:

غرب به شرق: ماهواره هاي نجومي و علمي، مانند تلسکوپ فضايي هابل، معمولا اين گونه حرکت مي کنند.

جنوب غربي به شمال شرقي يا شمال غربي به جنوب شرقي: اين گونه فضاپيماها احتمالا مأموريتي سرنشين دار هستند؛ مانند ايستگاه فضايي بين المللي.

شمال به جنوب يا از جنوب به شمال آسمان: معمولاً ماهواره هاي مرتبط با مطالعات محيطي زمين يا ماهواره هاي هواشناسي چنين مسيري دارند.

راحت ترين قمر مصنوعي زمين براي رصد، ايستگاه فضايي بين المللي است که به تازگي ميزبان شاتل اينديور بود. ابعاد ايستگاه بين المللي فضايي 109 متر در 73 متر است، وسعتي که تقريبا از يک زمين فوتبال بزرگتر است و وزن آن پس از اتمام  در حدود 408 هزار کيلوگرم خواهد بود.

ايستگاه هر 90 دقيقه يکبار مدار زمين را دور مي زند و در يکي از پايين ترين مدارهاي زمين در ارتفاع 390 کيلومتري از سطح سياره با سرعتي برابر 7.7 کيلومتر بر ثانيه در حرکت است.

 

اين ايستگاه به خاطر اندازه بزرگ و ارتفاع کم، پرنورتر از همه ستاره هاست و حتي نور آن در مواقعي با مشتري و زهره ( که پرنورترين اجرام از نگاه زمينيان هستند) برابري مي کند.

براي رصد ماهواره ها بايد نوع آن ، تاريخ عبور، زمان رويت، سمت و ارتفاع ماهواره، ميزان درخشندگي  و ... را به دست آوريد. براي اين کار لازم نيست زحمتي به خود بدهيد چراکه سايت هايي بسياري کار شما را آسان کرده اند! تنها کافيست شما محل سکونت يا رصدگاه خود را براي آن ها مشخص کنيد تا تمامي پارامترهاي مورد نيازتان را دريافت کنيد.

بعضي از اين سايت ها عبارتند از:

http://spaceflight1.nasa.gov/realdata/sightings/

http://www.heavens-above.com/

بهتر است براي رصد يک يا دو دقيقه قبل از زمان پيش بيني شده از خانه خارج شويد و جهات را با قطب نما به طور دقيق به دست آوريد. رصدگاه را جايي انتخاب کنيد که دور از درختان و ساختمان هاي بلند باشد تا ميدان ديدتان را نپوشاند. همچينين نگاه خود را به منطقه طلوع ماهواره خيره نکنيد چون ماهواره ها معمولا در ابتداي مسيرشان به حدي کم نورند که قابل تشخيص نيستند.

م.ح.اربابي فر

بخش دانش و زندگي تبيان